فاعل مختار « 1 » است بر خلاف موجب كه در كردن يا نكردن كارى داراى اختيار نيست و فرق بين اين دو قسم از جهاتى ظاهر مىشود . اول - اينكه معلول ( اثر ) علت موجبه از وى تخلف نميپذيرد - يعنى - به مجرد وجود علت ، معلول او نيز ( بدون تأخر زمان ) موجود مىشود مانند سوزانيدن آتش كه بمحض وجود آتش آن هم موجود مىشود بر خلاف فاعل مختار كه ممكن است فعلش مؤخر از وى واقع شود مثل بنائى كه سالها پس از بنّاء پيدا مىشود . دوم - اينكه علت موجبه مادامىكه باقى است معلول او نيز باقى خواهد بود و زوال معلول بستگى بزوال علت دارد چنانچه در مثال قبل مادامىكه آتش باقى است داراى سوزندگى است بخلاف فاعل مختار كه ممكن است اثر او فانى شود و او باقى باشد مانند بنائى و ساير افعال تدريجية الحصول كه معدوم مىشود و فاعلش باقى است . سوم - اينكه ممكن نيست از علت موجبه معلولات متعدد و مختلف صادر شود بلكه معلول او شيئى واحد است چنانچه آتش فعل او سوزاندن است ولى خنك كردن يا سيراب نمودن از وى نميشود صادر شود بر خلاف مختار كه ممكن است افعال متعدد و مختلف از وى صادر گردد مانند انسان كه ساختن و ويران

--> ( 1 ) حكماء براى فاعل هشت قسم ذكر كرده‌اند و تفصيلش اينست كه فاعل يا علم بفعل دارد يا ندارد ، آنكه علم بفعل ندارد اگر فعل ملايم طبع اوست فاعل بالطبع است و اگر مخالف طبع او است فاعل بالقسر است ، و آنكه علم بفعل دارد اگر فعل بدون اراده او است فاعل بالجبر است و اگر فعل با اراده او است يا مجرد علم بفعل براى وقوع فعل كافى است يا احتياج بداعى دارد آنكه مجرد علم بفعل براى وقوع كافى است هرگاه علمش عين فعل و همچنين عين ذات فاعل باشد فاعل بالرضا است و هرگاه علمش سابق بر فعل باشد اگر زايد بر ذات فاعل است فاعل بالعنايه است و اگر عين ذات فاعل است فاعل بالتجلى است و آنكه احتياج بداعى دارد فاعل بالقصد است و فاعل بالطبع و بالقسر اگر تحت اراده فاعل مختار قرار گيرند فاعل بالتسخير ناميده شوند .